Brudny wiersz

W Brudnym wierszu, uznawanym za jeden z najwybitniejszych utworów brazylijskiej literatury, wspomnienia naznaczonego wojną dzieciństwa i lat młodzieńczych przeplatają się z obrazami ubogiej dzielnicy rodzinnego São Luís de Maranhão, a nieskrywany sentyment z laboratoryjną analizą ludzkich relacji oraz życia miasta. Tam po ulicach chodzą ludzie i błąkają się rzeczy; tam zapachy rzeźni, ścieku i ciał mieszają się ze śmiechem zasłyszanym z otwartych okien. Miasto to przestrzeń nigdy niezastygająca, opętana potrzebą ruchu.

Ferreira Gullar rozkłada na części pierwsze wywoływany z mroku pamięci czas wojny, sąsiedzkie plotki, procesy gnilne owoców i okolicznych mokradeł, dojrzewanie seksualne, handel oraz obieg pieniądza, dzielnice nędzy, dom i ogród. Rozlicza się też z wcześniejszymi etapami artystycznego rozwoju, łącząc na prawach kolażu praktykowane dawniej awangardowe poetyki: sięga po elementy poezji wizualnej, własne dokonania z okresu neokonkretyzmu, nasycony slangiem, kolokwialny język czy fragmenty rymowanych przyśpiewek. „Brudny wiersz jest skandalicznie piękny" - zauważyła Clarice Lispector.

„Ładunek uczuciowy okazuje się [...] wstępem do sondowania mechanizmów samej pracy pamięci oraz warunków odtworzenia jej działania w tekście: obraz miasta raz po raz (ileż w tym tekście zapętleń, niemal obsesyjnych powtórzeń, zniekształconych ech, quasi-muzycznych repryz) składany jest na nowo z okruchów wspomnień zanieczyszczonych naleciałościami lat (ten osad, ta warstwa wspomnień tłumiąca ostrość przeszłych doznań, to pierwszy z wymiarów tytułowego «brudu»). W tym celu, w toku tego fragmentarycznego poematu, Gullar aktywuje różne strategie pobudzania ucieleśnionej pamięci, różnorakie, niezliczone formy afektywnej (a więc nie całkiem kontrolowanej) stymulacji: gorączkowo przywołuje żar fizycznej miłości, ruchy i doznania kochającego ciała, testuje przedświadomą niemal orientację w miejskiej przestrzeni - czy pamięta się jeszcze zakręty i bryły stolicy Maranhão? Czy wciąż żywe jest poczucie społecznej niesprawiedliwości, które przecież również rodzi się najpierw w ciele: w widoku chwiejących się chałup biedoty, w przykrym zapachu błota, pyłu i szlamu (to kolejna postać brudu) robotniczej dzielnicy?" - Łukasz Kraj, „Czas Literatury"